پنجشنبه 11 دي 1348
0 Like
گذرگاه هشت
منبع: روزنامه اعتماد ، سال دهم ، شماره 2703 ، یکشنبه 26 خرداد 1392

گذرگاه هشت
ترس از مرگ

دکتر غلامحسین معتمدی
زندگی تمام گونه های جانوری با مرگ خاتمه می یابد. حیوانات در رویارویی با مرگ جفت یا فرزند خود حالتی شبیه واکنش ماتم نشان می دهند. حتی در برابر مرگ سایر اعضاء گونه ی خود نیز بی تفاوت نمی مانند. غار غار کرکننده ی کلاغ ها در مواجهه با مرگ یک کلاغ از گروه خود تصویر ناآشنایی نیست. ما از چند و چون وجود و عملکرد حافظه در حیوانات اطلاع چندانی نداریم. امّا به نظر نمی رسد که مرگ سایر اعضاء گونه حیوان را نسبت به مرگ خویش آگاه کند. لذا انسان تنها جانوری است که بر قطعیّت مرگ خود اشراف دارد و می داند که روزی خواهد مرد. این آگاهی به وجه شناختی محدود نمی شود و دارای جزء هیجانی و احساسی مهمّی است که به صورت ترس از مرگ خود را نشان می دهد. ترس از مرگ یکی از پیچیده ترین پدیده هاست . برخی آن را سرآغاز فلسفه می دانند و بعضی آن را علّت غایی ادیان به شمار می آورند. متفکری مانند اسپینوزا عقل را ژرف اندیشی در باب زندگی معنا می کرد و هر آن چه را که برخاسته از ترس از مرگ باشد بی ارزش می دانست. در مقابل اندیشمندی مانند شوپنهاور بر آن بود که تکاپوی انسان ها برای زندگی برخاسته از هراس مرگ است و از عشق به زندگی حاصل نمی شود. با این همه بعضی از روان شناسان معتقدند که انسان با ترس از مرگ زاده نمی شود و کودک تا سه چهارسالگی درکی از مرگ ندارد و ترس یا اضطراب او تنها در باب جدایی از مادر یا اضطراب فقدان ابژه است. این گروه ترس از مرگ را طبیعی و بهنجار نمی دانند و معتقدند که این پدیده نوعی اغراق روان نژندانه است که از تجربه های ناخوشایند اولیّه در دوران کودکی مانند داشتن مادری ناکارآمد و محروم کننده ناشی می شود. امّا از سوی دیگر بسیاری از صاحبنظران ترس از مرگ را بنیادی ترین و طبیعی ترین ترس ها می دانند که دارای ارزش زیست شناختی است. از دیدگاه تکاملی ترس از مرگ فرانمودی از غریزه ی صیانت نفس بوده و در خدمت بقاء نوع انسان است. ترس از مرگ بشر را در برابرخطرات تهدید کننده توسّط طبیعت و سایر حیوانات محافظت می کند. در این جا واقعیّت و ترس دوشادوش هم قرار می گیرند. لذا آن گروه از انسان های اولیّه که بیشترمی ترسیدند و نگران جان خود بودند در باب موقعیّت خویش در طبیعت واقع گرایی بیشتری نشان می دادند که ضامن بقای آنان بود. به این اعتبار می توان گفت که ترس از مرگ وجه عاطفی تلاش انسان برای حفظ حیات و جلوگیری از فروپاشی و نابودی است. بنابراین انسان می داند که فناپذیر است و در خودآگاه خویش به طور طبیعی از مرگ می ترسد. امّا اگر قرار بود این ترس همیشه در خودآگاه او به گونه ای فلج کننده حضوری پر رنگ داشته باشد نمی توانست زندگی خود را به طور عادی ادامه دهد و از عملکردی بهنجار برخوردار شود. پس آدمی باید بکوشد به شناخت و پذیرش مرگ و مقابله با ترس از آن در حیات خودآگاه برسد وگرنه ترس از مرگ واپس زده و به ناخوداگاه رانده و در نهایت انکار می شود. حاصل انسانی است که می داند می میرد و از شناخت این واقعیّت سرباز می زند و فرصت رویارویی مناسب با این پدیده ی محتوم را از دست می دهد. از سوی دیگر ترس از مرگ چون مجال بیان نمی یابد ، در اعماق وجود آدمی منتظر می ماند تا به انواع ترس ها و اضطراب های روان نژندانه بدل شود و مفرّی برای ابراز پیدا کند و یا در گسست و شکست دفاع های روانی به صورت آشکار در آسیب شناسی روانی عمیق و شدید ظاهر گردد. امّا داستان به این جا و سپهر روانی انسان ختم نمی شود. ترس از مرگ تنها زاییده ی بیولوژی ، طبیعت و تکامل به معنای داروینی آن نیست و اجتماع هم در ایجاد آن سهم خود را داراست تا جایی که حتّی گفته می شود جامعه ترس از مرگ را آفریده است. برخی مانند مالونی روانپزشک آن را سازو کار فرهنگ می دانند و بعضی مانند مارکوزه فیلسوف از آن به عنوان یک ایدئولوژی یاد می کنند که در جوامع استبدادی به عنوان یکی از ابزارهای سرکوب بر علیه آحاد جامعه به کار برده می شود تا تسلّط سلطه برقرار بماند.