پنجشنبه 26 آبان 1390
تاثیر آرایش روی افراد، مثبت است
منبع:روزنامه شرق شماره پیاپی 1395. شماره 471 دوره جدید . پنجشنبه 26 آبان 1390

                                                                                         

به طور معمول و به خصوص در سال های اخیر که ایران یکی از عمده ترین مصرف کنندگان لوازم آرایش در خاورمیانه بوده است، به نظر می رسد ارائه گزارش های به خصوص دولتی در این باره با نگرانی و دادن هشدارهایی در مورد استفاده از لوازم آرایش همراه است. آیا این نگرانی ها به جا و طبیعی است یا در جایی مثل ایران که به نظر می رسد به خصوص در میان افراد دولتی آراستگی با اندکی تقبیح همراه است، چنین مواردی از نگرانی به چشم می خورد؟

نگرانی در مورد استفاده از لوازم آرایش در کشورهای مختلف و در فرهنگ های مختلف دلایل متفاوتی دارد. در کشورهای غربی یا کشوری مثل آمریکا نگرانی ها در این مورد بیشتر معطوف به سلامتی محصولات آرایشی است، زیرا مثلاًFDA  (سازمان غذا و داروی آمریکا) که مسئول تایید سلامت همه داروها و غذاهاست، کنترلی بر ترکیبات آرایشی و لوازم آرایش ندارد واین مهم بر عهده خود کمپانی گذارده شده است. در این موارد کمپانی راجع به ایمنی محصولش مسئول است و اگر مشکلی به وجود بیاید، باید پاسخگو باشد اما در هر حال نظارت مستقیم بهداشتی از سوی دولت روی آن وجود ندارد، پس این یک جنبه نگران کننده ماجرا است. جنبه های نگران کننده دیگری که ممکن است وجود داشته باشد بابت استفاده بیش از حد یا انواع خاصی از آرایش است که شاید بتوان آن ها را به برخی از اختلالات   نسبت داد. گاهی اوقات هم نگرانی های فرهنگی وجود دارد که در جایی مانند کشور ما وقتی در مورد این نگرانی های فرهنگی کنکاش می کنیم، در می یابیم که چندان مبنایی ندارند و این نگرانی تنها از بدفهمی ناشی شده است.

با این وجود به طور خاص در جامعه ما  که  یکی از بزرگ ترین مصرف کنندگان لوازم آرایش هستیم، هیچ محلی برای نگران بودن در مورد ظاهربینی، کمبود اعتماد به نفس یا مواردی اینچنینی وجود ندارد؟

خیر، اصولا اگر  به علل به وجود آمدن لوازم آرایش بپردازیم و تاثیراین لوازم بر افراد  را بررسی کنیم، متوجه می شویم که این  تاثیر  بر ظاهر آنان و  بر روی احساسی که در مورد خودشان دارند  و بر رفتار و ارتباط آن ها  با دیگران مثبت است و این موضوع اساسا موضوع نگران کننده ای نیست. تحقیقات زیادی هم که انجام شده است نشان می دهد که آرایش تاثیرات مثبتی بر روی افراد دارد.

با این وجود  استفاده زیاد زنان ایرانی از لوازم آرایش در مقایسه با دیگر نقاط دنیا از کجا ناشی می شود؟

ظاهرانسان که شامل تمام تجلِیّات  آن  مانند صورت ، بدن ، لباس ، نحوه ی ایستادن یا راه رفتن و ... است، نقش مهمی در ارتباطات بین انسانی دارد و وجه با اهمیّتی از ارتباطات غیر کلامی را در بر می گیرد. ظاهری که افراد دارند و یا دوست دارند که داشته باشند، در حقیقت منبع اطلاعات مهمی در مورد این افراد  است.  ظاهر نشان دهنده جنسیت، طبقه ،نقش اجتماعی و تعلقات گروهی افراد است. بنابراین افراد همیشه سعی می کنند ظاهر خود را به صورتی که فکر می کنند باید باشد و مطلوب است، یا به نوعی که مورد پسند  دیگران است، بیارایند. اساسا در مورد ظاهر افراد دو عامل تاًثیر گذارند یکی نگرش آن ها در مورد خودشان و دیگری نگاهی که دیگران  به آنها دارند. پس ظاهر از این جهت بسیار مهم است و حتی منبع اطلاعاتی ذیقیمتی در مورد درونیات افراد نیز محسوب می شود. نوع نگرش به روابط و خیلی از موضوعات دیگر را هم در این ظاهر می توان دید. پس  در باب ظاهر تنها بحث لوازم آرایش مطرح نیست و مثلاً  در لباس هم  خود را نشان می دهد.  در ایران اگر مصرف لوازم آرایش بیشتر از دیگر نقاط دیده می شود، شاید واکنشی است به این امر که در این جا به علت حجاب فرم مو اهمیت زیادی ندارد، یا در مورد لباس به خاطر شکل خاص، مجالی برای اعمال سلیقه باقی نمی ماند، هر چند به شیوه های مختلف سازگاری شکل می گیرد. لذا از ظاهر چیزی که برای خانم ها برای اعمال سلیقه باقی می ماند صورت و استفاده از لوازم آرایش است.

اساسا لوازم آرایش چه تاثیری بر افراد دارد که این گونه مورد اقبال عمومی است؟

در مورد استفاده از لوازم آرایش که اساسا جنبه دستکاری کننده (manipulative) دارند، همیشه دو وجه دیده می شود: یک وجه استتاری و یک وجه فریبندگی یا اغوایی که این دو با هم درکارند. در وجه استتاری، ضعف های صورت افراد با لوازم آرایش پوشانده می شود، این امردر جامعه مدرن که در آن مساله سن و سال بیش از گذشته اهمیت دارد، موضوع مهمی قلمداد می شود. در فرهنگ جهانی کنونی دو چیز مورد ستایش است: «زیبایی و جوانی». جوان نمایی ، جوان انگاری و جوان پنداری در سراسر دنیا گسترش یافته و حتی مدل های آن هم در حال یکسان شدن است. نباید غافل ماند که این همه تاًکید بر جوانی و زیبایی احساس ایمنی کاذب در برابر مرگ را نیز که در دوران ما شدت یافته است دامن می زند. نکته دیگری  که در تمام جوامع دیده می شود غلبه ی وجه دیداری و تصویری بر جنبه مفهومی جهان و پدیده هاست. در دنیای کنونی، تصویر همه جا را تسخیر کرده است در حالی که  مثلاً در سه قرن پیش مفهوم ارجحیت داشت . امروزه ما شاهد دگردیسی جهان مفهومی به جهان تصویری هستیم . لذا هنگامی که انسان و جهان  او در تصویر غرق می شوند، صورت ظاهر افراد اهمیتی بیش از اندازه می یابد.  استفاده از لوازم آرایش به صورتی که امروزه  دیده می شود محصول دنیای مدرن است. در ظهوراین گرایش  در آستانه ی قرن بیستم سه عامل موثر بوده است: یکی عکاسی ازچهره که با آرایش همراه  شده بود .  دیگری که موضوع  جالبی است، رواج استفاده از آینه در خانه هاست که پیش از آن سابقه نداشت. در حقیقت از اوایل قرن بیستم  افراد می توانند این همه تصویر خود را  ببینند. از همه مهم تر،  در تاریخچه لوازم آرایش ظهور سینما است. از وقتی که هنرپیشه ها از صحنه ی تئاتر به صفحه سینما آمدند، آرایش  اجتناب ناپذیر شد، زیرا تصاویرفیلم ها در ابتدا به وضوح  امروز نبود و ضرورت داشت که تماشاچیان ردیف های عقب تر، تصاویر را واضح تر ببینند و اجزای صورت پررنگ تر و متمایزتر شوند.  اساسا نخستین پایه صنعت لوازم آرایش _که امروز صنعتی  با  سالانه 40 میلیارد دلار گردش مالی است_، با سینما و در سینما به وجود آمد.  لوازم آرایش  برای اولین بار برای هنرپیشه های زن ابداع و بعد گسترش داده شد. به هر حال باید بدانیم  که در جوامع انسانی هر پدیده ای بر اساس کارکردی به وجود آمده است، هرچند ممکن است این کارکرد بعدا تحریف و یا به مسیرهای دیگری هدایت شود.

کارکرد آرایش ها در دوره باستان و در میان قبایل و نیز آرایش هایی که در شرق دور به شکلی اغراق شده وجود داشته، چه تفاوتی با کارکرد آرایش در دوره مدرن داشته است؟

کارکرد این آرایش ها کاملا متفاوت بوده است، چون در دوره های گذشته آرایش ها بیشتر مناسکی و آیینی بوده و با محتوای فرهنگی و آیین های قومی ارتباط داشته است. کهن ترین انواع لوازم آرایش در مقبره مصریان باستان  کشف شده است. قدیمی ترین ماده ی آرایشی که در آن مقبره ها وجود داشته، کحل بوده است. کحل را برای دور کردن ارواح خبیثه و چشم بد به دور  چشم ها می زده اند امّا در عین حال از افراد   در برابر سوزش آفتاب صحرا محافظت می کرده  وبه علت وجود سرب در آن نقش ضد میکروبی داشته است. در قالب هر فرهنگ یا خرده فرهنگی،  لوازم آرایش  کاربرد عملی  داشته اند. برای مثال در آرایش های جنگی حتما  از رنگ هایی مثل قرمز به عنوان نماد خون استفاده می شد یا چهره را به شکلی هراس آور آرایش می کردند. البته در تاریخچه آرایش در قرون وسطی به تناسب نگاهی که داشته اند رنگارنگی آرایش ها از میان رفته است. در این دوره رنگ کردن لب ها به زنان هر جایی یا طبقات پایین تعلق داشته است.  زنان طبقات بالا برعکس صورت و گردن را سفید می کرده اند زیرا رنگ پریده  از لحاظ ارزشی بیشتر مورد توجه بوده است.

به نظر شما آیا استفاده زیادی که در جامعه ما از لوازم آرایش می شود و در نتیجه می توان در کوچه و خیابان زنان و دخترانی با آرایش های زیاد دید، طبیعی است؟ 

بنا بر چیزی که دیده می شود، استفاده از لوازم آرایش در جامعه ما در سطح کلی متعادل و معقول است. البته مواردی از آرایش های خیلی غلیظ و شدید نیز به چشم می خورد که  در هر جامعه ای ممکن است وجود داشته باشد و جلب توجه کند.

آیا به نظر شما   آرایش غلیظ در حد عروسی برای یک خرید معمولی کار معقولی است؟

 خیر.البته در هیچ جای دنیا شما با چنین چیزی روبرو نمی شوید واگر در این جا مواردی دیده می شود  شاید به  علت آن است که افراد  از داشتن فضاهای دیگری که بتوانند خودشان را نشان دهند یا به نوعی خودنمایی کنند ، محروم هستند.

با این حساب چیزی مانند کمبود اعتماد به نفس موجب این رفتار و این شکل استفاده از لوازم آرایش نمی شود؟

ممکن است مواردی ناشی از کمبودهایی  ازاین  دست باشد اما در اصل استفاده از لوازم آرایش از آن جا که به جذابیت ظاهری کمک کند، منجر به افزایش اعتماد به نفس می شود و در نهایت خوداعتمادی را افزایش می دهد. هر کسی از خود یک تصور بدنی(body image ) دارد و با استفاده از لوازم آرایش، این تصور  بدنی بهتر می شود و در نتیجه خودانگاره (self  image)  و خودپنداره (self concept) اوهم بهبود می یابد و فرد می تواند در روابط خود هم با توانایی بیشتری عمل کند.

با وجودی که شما معتقدید  استفاده از لوازم آرایش جنبه کاملا مثبتی دارد، اما به نظر می رسد که موجب ایجاد نوعی وسواس در میان زنان در جامعه امروز شده است. به نظر شما این طور نیست؟

هر چیز که به صورت وسواس در آید نکوهیده است .جامعه و فرهنگی که زیبایی و جوانی را تبلیغ می کند و از آن کسب و کار می سازد،  به طوردائم به آدم ها و به خصوص زن ها این پیام را می دهد که شما کامل نیستید و باید چیزی ترمیم بشود، پس این محصولات را بخرید تا مطلوب جلوه کنید و این پیام اساسا پیام مفیدی نیست.

در ابتدای گفت و گو به این نکته اشاره کردید که در موارد محدودی اختلالاتی منجر به استفاده از لوازم آرایش به شکل بیش از حد می شود. آیا با نگاه کردن صرف می توان این موضوع را تشخیص داد؟

هیچ کسی نمی تواند صرفا با نگاه، چنین تشخیصی بدهد.  اختلال تنها در جایی ارزش  تشخیصی دارد که در کنار آن علائم و نشانه های دیگری  نیز وجود داشته باشد تا تشخیص بر اساس چند عامل صورت بگیرد. البته در مواردی که عدم تناسب به لحاظ سن و سال و موقعیت بسیار چشمگیر باشد، می توان مشکوک شد که مشکلی وجود دارد، اما در جایی که تعداد زیادی از دختران جوان آرایش غلیظ می کنند، نمی توانید این موضوع را به طور قطعی به یک بیماری یا اختلال شخصیت نسبت بدهید. اتفاقا در این مورد چیزی که مهم است و می تواند به بیماری پهلو بزند، زمانی است که انسان ها از ظاهرخودشان غفلت می کنند. بیماران افسرده یا  مبتلا به اسکیزوفرنی ممکن است اصلا به ظاهرشان رسیدگی نکنند. در  قدیم هم تعابیر چهره زرد  به عنوان نماد بیماری و صورت سرخ به مثابه تجسّم سلامتی وجود داشته است . اما در نهایت انگ  اختلال و بیماری به کسی  زدن بدون داشتن شواهد و دلایل کافی کار درستی نیست.

پس این که به طور عام اساسا با بررسی این که کسی زیاد آرایش کرده است بگوییم اختلال شخصیت دارد، کار درستی نیست؟ یعنی این که این افراد ظاهر بین هستند یا توانایی های کمتری دارند داوری درستی نمی تواند باشد؟

آرایش زیاد اگر به حدی باشد که از هنجارهای جامعه خارج شود ممکن است چنین تعابیری مطرح شود اما در هر حال باید از انگ زدن خودداری کرد.

اشاره کردید به تحقیقاتی که انجام شده است و نشان می دهد که آرایش روی افراد اثر مثبتی به لحاظ روانی می گذارد. این تاثیرات چگونه اند؟

اصولا استفاده از لوازم آرایش سیمایه های زنانه را برجسته تر می کند. پیش از بلوغ چهره دختر و پسر شبیه هم است و بعد از بلوغ   به مناسبت هورمون ها چهره دختر و پسر متفاوت می شود. بعد از بلوغ صورت مردها زاویه ای و پیشانی و بینی برجسته تر می شود.  در خانم ها  چشم ها درشت تر ، مژه ها بلندتر و لب ها و گونه هابرجسته تر می شود. اکثر لوازم و روش های آرایش  بیشتر با هدف برجسته تر کردن سیمایه های زنانه ساخته می شوند. به جز بخشی که جنبه استتاری دارد و برای پوشاندن پیری به کار می رود، بیشتر لوازم آرایش برای چنین منظوری تهیه می شوند. برجسته کردن سیمایه های زنانه برای افزایش جذابیت فیزیکی به کار می رود و این جذابیت فیزیکی نقش بسیار مهمی در روابط زن و مرد دارد، یعنی چیزی است که بر آن اساس ممکن است روابط به خصوص از طرف مردها شکل بگیرد. بر این اساس در قلمرو علوم رابطه ای به این موضوع پرداخته شده و جالب است که تحقیقات نشان می دهند اگر کسی زیباتر باشد، افراد او را موفق تر و تواناتر  و حتی باهوش تر می بینند. کسی که زیباست، بیشتر  دوست داشته می شود. یک نظریه وجود دارد به نام «نظریه ی اسنادی». بر اساس این نظریه وقتی کسی  دارای  مثلاً یک ویژگی  مثبت است، ویژگی های مثبت دیگری نیز به او منتسب می شود. برای مثال فرد زیبا است اما ویژگی های هوشمندی و موفقیت نیز به او نسبت داده  می شود. بر همین اساس آدم های زیبا در روابط با دیگران هم معمولا موفق تر هستند و اثرگذاری بیشتری دارند، چون آدم ها با دید مثبت تری به آنها نگاه می کنند. البته این زیبایی ممکن است پی آمدهای منفی هم داشته باشد، اما در هر حال در بسیاری از موارد اعتماد به نفس بیشتری به افراد می بخشد.

من با این موضوع موافقم که زیبایی چنین محسناتی دارد اما نمونه های زیادی از افراد زیبای مبتلا به اختلالات روانی به خصوص خودشیفتگی مشاهده می شود.

و تعداد بیشتری از افراد زشت مبتلا به خودشیفتگی بدخیم هم وجود دارند. دیکتاتورها اغلب بی ریخت هستند. البته مثلاً برخی از ستاره های  زیبا و موفق سینما ممکن است اعتماد به نفس کمی داشته باشند و حتی مانند مریلین مونرو دست به خودکشی بزنند. امّا این بحث ها بر اساس  قرائن ظاهری موفقیت شکل می گیرد  یعنی ممکن است کسی از لحاظ ظاهری موفق و شاد به نظر  برسد امّا از قرائن درونی موفقیّت  که اهمّیت بیشتری دارند مانند شادکامی، رضایت، تعادل احساسی و هماهنگی درونی بهره مند نباشد.

نگرانی از تاثیرات پزشکی لوازم آرایش بر سلامت افراد یکی از نگرانی هایی است که در مورد استفاده از لوازم آرایش به آن اشاره کردید. تاثیرات مخرب ممکن است چگونه باشند؟

ملاحظات موجود در مورد تاثیرات بهداشتی لوازم آرایش موارد نگران کننده تری هستند.ایران با وجود محدودیت ها و نگاه منفی به آرایش که در آن وجود دارد، گویا دومین کشور در خاورمیانه به لحاظ میزان استفاده از لوازم آرایش است، لذا بیشتر باید در مورد تاثیرات مخرّب بهداشتی نگران بود. به هر حال چون نظارت سازمان های بهداشتی روی تولیدات آرایشی و بهداشتی سخت گیرانه نیست، چه مواد اولیه و چه موادی که در فرآیند ساخت ایجاد می شوند می توانند  برای بدن مضر باشند. برآورد شده است افرادی که از لوازم آرایش استفاده می کنند؛ در سال 5 پوند ماده شیمیایی جذب بدن آن ها می شود. کنترل لازم از لحاظ بهداشتی بر روی مواد آرایشی  وجود ندارد و از آن جا که صنعت لوازم آرایش به شدت پولساز است، در برخی موارد تحقیقاتی که در مورد تاثیر این لوازم بر سلامت افراد انجام می شود ممکن است  جهت دار باشند.

موضوع دیگری که این روزها خیلی بیش از گذشته مشاهده می شود، استفاده از لوازم آرایش در میان نوجوانان و افراد کمسال است. زمان نوجوانی من چندان باب نبود که بچه ها آرایش کنند، حالا اما این تغییر کرده است. آیا پایین آمدن سن استفاده از لوازم آرایش می تواند موضوع نگران کننده باشد؟

فقط این نیست. در مورد بچه ها، خیلی چیزها این روزها در سن پایین تر دیده می شود، از انواع روابط و گرایش ها گرفته تا افزایش توانایی  بیانگری  و میزان اگاهی آن ها. تفاوت نسل ها  در گذشته با امروز قابل مقایسه نیست. میزان دسترسی به انواع و اقسام  فیلم ها، داستان ها و مطالب و تحقیقات در بچه های این نسل قابل مقایسه با 20 سال پیش نیست. الان بچه ها از 9 سالگی موبایل و اینترنت دارند. در هر حال نوجوانان هم می خواهند جذاب باشند؛ اما  استفاده زیاده از حد آن ها از لوازم آرایش  تاًسف آوراست، زیرا آن ها نیاز به استتار چیزی ندارند و معمولاً جذابیت مناسب با سنشان را دارند. باید توجه داشت برخلاف آن چه خیلی ها فکر می کنند لوازم آرایش می تواند تاثیر منفی بر مردها داشته باشد، بسیاری از مردان آرایش را برای سنین پایین نمی پسندند و اگر این دلیلی برای آرایش آن هاست، باید به آن توجه داشت.

این روزها استفاده از لوازم آرایشی و بهداشتی در مردان نیز شایع تر از گذشته شده است. در این مورد چه می توان گفت؟

چون کارکرد لوازم آرایش برجسته کردن سیمایه های زنانه است، در مردان چندان نمی تواند کاربرد داشته باشد. مردان بیشتر از موادی استفاده می کنند که جنبه استتاری دارد؛ برای مثال مردان ماتیک نمی زنند اما ممکن است از کرم های ضدچروک برا ی نگهداری پوستشان استفاده کنند. اساسا چرا باید چنین چیزی نگران کننده باشد؟ اما باید توجه داشت جایی مرز مخدوش می شود که یک مرد زنانه آرایش کند. در هر حال باید پذیرفت در جامعه ای که به زیبایی و جوانی بیش از اندازه بها داده می شود، مردها هم به سمت  الگوهای اجتماعی رایج گرایش می یابند و این امر در ذات خود اشکالی ندارد.