شنبه 16 فروردين 1399
گفت و گو با دکتر غلامحسین معتمدی در باره ی امید و نا امیدی
امید، نقد وضع موجود است
 
امید، نقد وضع موجود است 
 
گفت و گو با دکتر غلامحسین معتمدی در باره ی امید و نا امیدی
محمد میلانی 
روزنامه نگار
 
شاید باورش مشکل نباشد اما تلخ است. اینکه امید اگر نباشد و نا امیدی بر وجود انسان ها غالب شود علاوه بر همه معضلات  و مشکلاتی که پیش می آید ، آدمی بیمار می شود. نا امیدی اینچنین می تواند اعماق وجود هر انساتی را به چالشی ناموزون بکشد. بدتر آنکه این بیماری می تواند جامعه و حتی ملتی را درگیر خود کند. در طول تاریخ نمونه های متعددی وجود داشته  و حتی دارد. اگر شباهتی ارگانیک میان انسان و جامعه اش وجود داشته باشد، اگر قایل برآن باشیم که جامعه نیز همچون یک سیستم بدنی دارای اندام و کارکردهای مختص خودش است ، پس بی علت نخواهد بود که بپذیریم جامعه و حتی فراتر ،ملتی نیز اگر دچار ناامیدی شود می تواند خودش را درمان کند و راهی و روزنه ای به سوی امید برای خود پیدا کند. جامعه ای ایده آل و البته پویا چنین جامعه ای با چنین خصوصیاتی است.
آنچه می خوانید گفت و گویی است برای سالنامه "اعتماد" که با دکتر غلامحسین معتمدی صورت گرفته تا به اجمال ناامیدی و امید در انسان و اجتماع مورد بررسی قرار گیرد.
دکتر غلامحسین معتمدی پزشک و روانپزشکی است که علاوه بر طبابت دغدغه اصلی انسان ، مرگ و امید انسانی را همیشه در تحقیقات و کارهای خودش مدنظر داشته و از این منظر نیازی به معرفی ندارد چرا که آثار ترجمه شده و تالیفی وی به وضوح نشان می دهد که دغدغه انسان با همه ابعاد وجودی و هستی شناسانه اش ، برای او مهم ترین معیار تحقیق و کار است. با او در باب ناامیدی این رزوها و شوق به امیدی سازنده که در وجود همه ما وجود دارد.
 
 
 
 
در کار حرفه ای شما به عنوان یک روانپزشک امید چه نقش و جایگاهی دارد؟
 
متاسفانه روان شناسی در سیر تاریخی خود با آن که در ابتدا با تمرکز بر انسان سالم و ویژگی های او پا به وجود 
گذاشته بود  پس از مدّتی بیشتر به انسان بیمار و قراردادن او در یک چهارچوب آسیب شناختی معطوف شد. 
بنابراین مواجهه با ناامیدی که یکی از علائم بارز افسردگی و برخی دیگر از مشکلات روحی است پر رنگ تر شد. 
البته در افسردگی حتی بدون وجود عامل بیرونی ناامیدی در کنار سایر علائم و نشانه ها حضور می یابد و مواجهه 
دارویی و سایر اقدامات کمکی را لازم می سازد. از آن جا که امید یکی از عوامل اصلی زیستن و زنده بودن است با 
گسترش اتواع روش های روان درمانی و مشاوره در هر موقعیت درمانی مورد توجه قرار گرفت، زیرا امید در 
حقیقت نظر به تغییر دارد و اساس این روش ها نیز چیزی جز تسهیل وقوع تغییر در بیماران و در جهت مثبت 
نیست. امروزه با ظهور روان شناسی مثبت گرا ما شاهد توجه و پژوهش بیشتر در مورد عواملی مانند شادی ، 
رضایت ، امید ، خوش بینی  ، انگیزه بخشی و کارآمدی هستیم.  لذا تحقیقات زیادی هم روی امید در ساحت روانی 
آن صورت گرفته است. بر اساس پژوهش های اخیر نمی توان امید را تنها یک احساس خوب دانست. بلکه امید در 
حقیقت یک نظام انگیزش شناختی پویاست و انواع نگرش ها و حالت های شناختی مرتبط با امید مورد توجه قرار 
می گیرد . ازین منظر احساسات از پی افکار می آیند و طبیعی است که پی آمد این نظام پویا بروز احساسات خوب و 
مثبت خواهد بود .
 
آیا آزمون ها و روش هایی برای اندازه گیری امید وجود دارد ؟
 
بله امید را هم به صورت یک ویژگی شخصیتی پایدار و هم به صورت حالتی که هر کس در هر زمانی می تواند دارا 
 
 
 
باشد برآورد می کنند. سنجه ی امید (The Hope scale)  ابزار مناسبی برای این کار است که نشان می دهد در هر 
دو صورت فوق وجود امید با پی آمدهای مثبت همراه خواهد بود و مطالعات بر روی دانشجویان در ارتباط با 
دستاوردهای آکادمیک نشان دهنده ی نقش مثبت امید  است. البته در قلمرو روان شناسی مثبت هم ارتباط مستقیم 
عواملی مانند امید و خوش بینی با سلامت جسمانی و روانی بیشتر و روابط بین فردی بهتر مورد تاکید قرار گرفته 
است. به این اعتبار شاید  بتوان در تعریف انسان سالم از وجود امید هم سخن گفت.
 
ممکن است راجع به وجوه شناختی امید بیشتر توضیح دهید ؟
 
ببینید امید داشتن تنها به حضور یک مفهوم ساده در ذهن بستگی ندارد. کسی که امید دارد و مصمم است که هدف 
اش را تحقق بخشد ، از استراتژی های مختلف برای رسیدن به آن اهداف استفاده می کند. اهمیت امید در این است 
که اصولاً زندگی دشوار است. جایی خواندم که امید از رنج و زمان تشکیل می شود ( نقل به مضمون) . در زندگی 
موانع زیادی در پیش روست و امید به افراد امکان می دهد که در مواجهه با مشکلات از یک مجموعه ی ذهنی و 
چیدمان استراژیک هماهنگ با موقعیت برخوردار شوند و بنابراین شانس تحقق اهداف آن ها را افزایش می دهد. با 
این مقدمات می توان گفت امید بخشی از طبیعت انسان است که در تجربیات ، شناخت و جهت گیری او نسبت به 
آینده متجلّی می شود و در نتیجه حالتی از آگاهی است. امید درهم آمیخته با افکار  احساسات و اعمالی است که رو 
به آینده دارند. به قول فیلسوف معاصر ریچار رورتی امید فراروایتی است که مانند یک داستان در خدمت نوید یا 
منطق انتظار آینده ای بهتر است. امید نماینده اراده ی انسان برای رفتن به آن جا ( نقطه ی هدف یا آینده ) است.
 
پس بجاست که به رابطه ی امید و زمان نیز بپردارید.
 
بله ، امید مفهومی انسانی است که نگاهش متوجه آینده و ترسیم وضعیتی مطلوب تر است .می توان گفت رابطه ی 
امید با گذشته سلبی است ولی در رابطه ی ایجابی با آینده قرار دارد. گذشته ی سرشار از ضعف ، شکست ، ناکامی 
، ناخشنودی و ناشادی سخت تبدیل به آینده ای می شود که خشت های آن از امید ساخته شده باشد. افسردگی یکی 
از نمونه های بارز این وضعیت است . گاهی از اصطلاحات امید مثبت و منفی صحبت می شود که البته به نظر من 
نوعی کج سلیقگی ست. بهتر است ناامیدی را در برابر امید قرار داد. البته یک وجه دیگر زمان حضور امید در 
 
 
 
مراحل مختلف زندگی مانند کودکی ، جوانی ، میانسالی و سالمندی است که در هر دوره ای با اشکال و ویژگی های 
خاص آن روبرو می شویم. 
 
ارزیابی های آماری مربوط به امید چه تصویری را نشان می دهند ؟
 
متاسفانه ارزیابی امید در سطح فردی نشان دهنده ی آن است که نیمی از مردم از سطح امید بالایی برخوردار 
نیستند. امید و ناامیدی یا یاًس ریشه در واقعیت دارند و واقعیت هم معمولا مبین نا امیدی است و یا فاصله ی زیادی 
با امیدهای ما دارد.  به هر حال زندگی فردی و اجتماعی انسان همواره تحت تسلط دوگانه ی یاًس و امید است . 
شناخت واقعیت اجتماعی نمی تواند حامل امید باشد. به قول ریکور ما دائماً در حال ازدست دادن میل به زندگی 
هستیم و مرتباً تبدیل به آدم های نا امیدی می شویم. اتفاقاً حضور امید در فضای روحی و اجتماعی در این جا اهمیّت 
می یابد و آغاز می شود. زیرا امید همیشه منتقد وضع موجود است و در اعتراض به نظم مسلّط وارد صحنه می 
شود و خواهان تغییر آن است. به قول لینگس امید همیشه علیه واقعیت است. در حقیقت پیوند محکمی میان امید و 
تغییر وجود دارد تا جایی که می توان گفت امید در نهایت چیزی جز تصوّر تحقّق تغییر نیست. از طرف دیگروقتی به 
این نتیجه می رسیم که نمی توانیم واقعیّت را تغییر دهیم دستخوش یاًس و حرمان می شویم. پژوهش های زیادی 
نشان می دهد که امید حتی در شرایط وخیم و نگران کننده هم وارد صحنه می شود، وقتی که نوعی عدم اطمینان 
نسبه به آینده وجود دارد و کارها خوب پیش نمی رود. البته این یک روی سکّه است. در بسیاری از موارد هم 
واقعیت برنده است و افراد دچار نوعی یاًس و احساس بی یاوری و بی پناهی مزمن می شوند و وجه انفعالی بر آن 
ها غلبه می یابد.
 
به نظر می رسد با طرح رابطه ی امید و واقعیّت وارد بحث وجه اجتماعی امید شده ایم .
 
زیرا ما نمی توانیم امید فردی را از امید جمعی یا اجتماعی و حتّی نهاد های امید در جامعه جدا کنیم . در حقیقت 
مساعی دوستان جامعه شناس هم که به امید می پردازند یافتن راهی برای افزایش پتانسیل امید در متن واقعیت نا 
امیدی است که بر جامعه تسلّط دارد و ازین رو به اهمیّت نهاد های اجتماعی در تقویّت امید در جامعه توجه می کنند 
 
 
. دورکیم معتقد بود امید در جامعه ای تحقق می یابد که نظم جامعه یک چشم انداز کارکردی نوین را در مقابل 
اعضاء آن قرار دهد که تحقّق آن همانا تحقق امید آحاد آن جامعه است.
 
با توجه به نامرادی هایی که در جامعه وجود داشته و شیوع فعلی کرونا وضعیّت امید در جامعه ی ایران را چگونه 
ارزیابی می کنید؟
 
این کاریست که باید جامعه شناسان بر اساس بررسی های آماری و میدانی دانش بنیاد انجام دهند تا نتیجه ی قابل 
اتکایی داشته باشد . امّا بدون شک حضور امید در سطحی پویا انعکاس خود را در پویایی آن جامعه پیدا می کند که 
چنین چشم اندازی مفقود است. در ارتباط با کرونا هم علاوه بر عوامل متعدد دیگر باید رابطه ی امید با مرگ مورد 
توجه قرار گیرد. می توان گفت تجسم مرگ به تنهایی موجب نابودی امید نمی شود ، زیرا امید بیشتر متکی بر 
اعتماد به نفس افراد است . در این میان وجود شهامت ضرورت دارد. زیرا بدبینی نه تنها به هیچ کس کمک نمی 
کند بلکه در بسیاری از موارد ناشی از قضاوت عقلانی نیست بلکه نشان دهنده ی بی اعتمادی به هرگونه عمل یا 
اقدام از پیش در نظر گرفته شده است.
 
چه توصیه ای برای افزایش امید در سطح فردی و اجتماعی دارید؟
 
اولا وقتی این همه از وجوه مثبت امید صحبت می کنیم به معنی آن نیست که همیشه از پس امید موفقیّت حاصل می 
شود . اگر این طور بود این همه با توصیفاتی مانند امید واهی ، امید کاذب ، امید نابجا و .... روبرو نبودیم . امّا 
همین شناخت امید از سویی و آموزش آن از سوی دیگر می تواند کمک کننده باشد. چه در عرصه ی فردی و چه 
در ساحت اجتماعی گام های مشابهی برای تحرک بخشیدن به امید وجود دارد . تعیین اهداف واقع بینانه ، اراده ی 
لازم برای پی گیری اهداف مزبور ، شناسایی راه ها و موانع رسیدن به اهداف و بالاخره عمل کارآمد برای تحقق 
بخشیدن  به آن ها کارساز است . خوشبختانه امید هم مانند شادی قابل سرایت به دیگران  و سرمایه ای است 
که همه می توانند از آن بهره مند شوند و با الگوسازی های لازم قابل تعمیم و گسترش در اجتماع است . جامعه 
شناسان از خوانش امید سخن می رانند که به کمک آن متن های ناامیدی موجود در فرد و جامعه قابل خواندن است 
تا خود این خوانش تجربه ای شود برای ارتقاء امید در سطح جامعه.
 
منبع : سالنامه نوروز 1399 روزنامه ی اعتماد